- शील (- zIla)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 शील mfn.
   (-लः-ला-लं)
	 1. Possessed of,  endowed with,  practising,  versed
in,  &c.)
	 2. Behaviour,  conduct.
	 3. Well-behaved,  well-disposed.
mn.  (-लः-लं)
	 1. Nature,  quality.
	 2. Disposition,  inclination. 
	 3.
Good conduct or disposition,  steady and uniform observance of
law and morals.
	 4. Beauty.
	 m.
  (-लः) A large snake.
 E.
  शील् to me-
ditate,  to learn,  &c.,  aff.
   अच्
 or शी to sleep,  and लक् Unādi aff.
  

Capeller Eng

English

 शील n.
  character,  nature,  custom,  habit,  behaviour,  conduct, 
esp.
    good or moral conduct,  virtue (often adj.  —°)
 abstr.
   °ता f.
 , 
°त्व n.
 

Yates

English

 शील शीलति 1.
a. To meditate
 to
worship
 (कि) to exercise
 (क)
to wear,  to possess.

 शील (लः-लं) 1.
m.
  n.
  Nature,  dis-
position
 good conduct.
m.
 
Large snake.
a. Possessed of
versed in,  well behaved.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

- शील 	-	  - zIla 	-	 adj.
  	-	 addicted to
अनुषङ्गिन् 	-	  anuSaGgin 	-	 adj.
  	-	 addicted to
तत्परायण 	-	  tatparAyaNa 	-	 adj.
  	-	 addicted to
मत्सरिन् 	-	  matsarin 	-	 adj.
  	-	 addicted to
सेविन् 	-	  sevin 	-	 adj.
  	-	 addicted to
अप्रसक्त 	-	  aprasakta 	-	 adj.
  	-	  not addicted
उपसेवते  { उपसेव् } 	-	  upasevate  { upasev } 	-	 verb 	-	  be addicted to
समुपसेवते  { समुपसेव् } 	-	  samupasevate  { samupasev } 	-	 verb 	-	  be addicted to
सुप्रकीर्णेन्द्रिय 	-	  suprakIrNendriya 	-	 adj.
  	-	 addicted to sex
पापानुवसित 	-	  pApAnuvasita 	-	 adj.
  	-	 addicted to sin
मधुवत् 	-	  madhuvat 	-	 adj.
  	-	 addicted to wine
आनृतिक 	-	  AnRtika 	-	 adj.
  	-	 addicted to lying
सत्यशील 	-	  satyazIla 	-	 adj.
  	-	 addicted to truth
सत्यशीलिन् 	-	  satyazIlin 	-	 adj.
  	-	 addicted to truth
पाषण्डस्थ 	-	  pASaNDastha 	-	 adj.
  	-	 addicted to heresy
अक्षशील 	-	  akSazIla 	-	 adj.
  	-	 addicted to gambling
पानपर 	-	  pAnapara 	-	 adj.
  	-	 addicted to drinking
प्रियसाहस 	-	  priyasAhasa 	-	 adj.
  	-	 addicted to rashness
रमणासक्त 	-	  ramaNAsakta 	-	 adj.
  	-	 addicted to pleasure
विहारिन् 	-	  vihArin 	-	 adj.
  	-	  given or addicted to

- शील 	-	  - zIla 	-	 adj.
  	-	 practising
अनुशिक्षिन् 	-	  anuzikSin 	-	 adj.
  	-	 practising
अनुसेविन् 	-	  anusevin 	-	 adj.
  	-	 practising
अभिरत 	-	  abhirata 	-	 adj.
  	-	 practising
अभ्यासिन् 	-	  abhyAsin 	-	 adj.
  	-	 practising
अवस्थित 	-	  avasthita 	-	 adj.
  	-	 practising
आभ्यासिक 	-	  AbhyAsika 	-	 adj.
  	-	 practising
आश्रित 	-	  Azrita 	-	 adj.
  	-	 practising
चर 	-	  cara 	-	 adj.
  	-	 practising
चारिन् 	-	  cArin 	-	 adj.
  	-	 practising
निषेव 	-	  niSeva 	-	 adj.
  	-	 practising
निषेविन् 	-	  niSevin 	-	 adj.
  	-	 practising
प्रतिचारिन् 	-	  praticArin 	-	 adj.
  	-	 practising
युञ्जक 	-	  yuJjaka 	-	 adj.
  	-	 practising
वाहिन् 	-	  vAhin 	-	 adj.
  	-	 practising
वर्तिन् 	-	  vartin 	-	 adj.
  	-	 practising
व्यवहारिन् 	-	  vyavahArin 	-	 adj.
  	-	 practising
शीलिन् 	-	  zIlin 	-	 adj.
  	-	 practising
समाचर 	-	  samAcara 	-	 adj.
  	-	 practising
सेविन् 	-	  sevin 	-	 adj.
  	-	 practising

 
   - शील  - zIla adj.
   habituated   
   शीलिन्  zIlin adj.
   habituated or used to   
   ज्ञातदुःख  jJAtaduHkha adj.
   habituated to distress  
   दुःखाभिज्ञ  duHkhAbhijJa adj.
   habituated to distress   
   दुःखशील  duHkhazIla adj.
   habituated to distress  
   परिचितक्लेश  paricitakleza adj.
   habituated to distress     
            

Wilson

English

 शील r. 1st cl. (शीलति)
1 To meditate,  to consider,  to reflect profoundly and abstractedly.
2 To worship,  to adore. r. 1st and 10th cls. (शीलति शीलयति) To
practise,  to exercise,  (as the memory,  &c.) to repeat. r. 10th cl.
(शीलयति)
1 To wear.
2 To have or be endowed with.

 शील
mfn.
   (-लः-ला-लं)
1 Possessed of,  endowed with,  practising,  versed in,  &c.
2 Behaving,  conducted.
3 Well-behaved,  well-disposed.
mn.  (-लः-लं)
1 Nature,  quality.
2 Disposition,  inclination. 
3 Good conduct or disposition,  steady and uniform observance of law and
morals.
4 Beauty.
m.
  (-लः) A large snake.
E.
  शील to meditate,  to learn,  &c.,  aff.
   घञ्
 or शी to sleep,  and
लक् Uṇādi aff.
  

Apte

English

शीलः [śīlḥ],  [शील्-अच्]

A large serpent (the boa).

लम् Disposition,  nature,  character,  tendency,  inclination,  habit,  custom
 सा तस्य शीलमाज्ञाय तस्माच्छापाच्च बिभ्यती Mb.
 *  3.136.4
 समानशीलव्यसनेषु सख्यम् Subhāṣ frequently at the end of comp.
  in the sense of 'disposed or habituated to',  'indulging in',  'prone to',  'addicted to',  'attached to'
 &c.
 
 as कलहशील 'disposed to quarrel,  quarrelsome'
 भावनशील 'disposed or apt to think'
 so दान˚,  मृगया˚,  दया˚,  पुण्य˚,  आश्वासन˚ &c.
 

Conduct,  behaviour in general.

Good disposition or character,  good nature
 शीलं परं भूषणम् Bh.*
  2.82
 Pt.*
  5.2.

Virtue,  morality,  good conduct,  virtuous life,  chastity,  uprightness
 दौर्मन्त्र्यान्नृपतिर्विनश्यति ... शीलं खलोपा- सनात् Bh.*
  2.42, 39
 तथा हि ते शीलमुदारदर्शने तपस्विनामप्युप- देशतां गतम् Ku.*
  5.36
 Ki.*
  11.25
 Pt.*
  1.169
 R.*
  1.7.

Beauty,  good form.  Comp.
   -अङ्क a.
  characterized by virtue. -आढ्य a.
  most honourable. -खण्डनम् violation of morality or chastity
 Pt.*
  1. -गुप्त a.
  cunning,  crafty. -धारिन् m.
  an epithet of Śiva.  -भाज् a.
  honourable. -भ्रंशः loss of virtue. -वञ्चना violation of chastity
 प्राप्तेयं शीलवञ्चना Mk.*
  1.44. -वृत्त a.
  well-behaved,  virtuous. (-त्तम्) good or virtuous conduct,  good breeding. -वृत्तिः f.
  virtue. -वृद्ध a.
  honourable,  moral.

Apte 1890

English

 शीलः [शील् अच्] A large serpent (the boa) 
लं 1 Disposition,  nature,  character,  tendency,  inclination,  habit,  custom
 समानशीलव्यसनेषु सख्यं Subhāsh
 frequently at the end of comp. in the sense of ‘disposed or habituated to’,  ‘indulging in’,  ‘prone to’,  ‘addicted to’,  ‘attached to’ &c
 as कलहशील ‘disposed to quarrel’,  ‘quarrelsome’
 भावनशील ‘disposed or apt to think'
 so दात°,  मृगया°,  दया°,  पुण्य°,  आश्वासन° &c. 
2 Conduct,  behaviour in general. 
3 Good disposition or character
 good nature
 शीलं परं भूषणं Bh. 2. 82
 Pt. 5. 2. 
4 Virtue
 morality,  good conduct,  virtuous life,  chastity,  uprightness
 दैर्भंव्यान्नृपतिर्विनश्यति… शीलं खलोपासनात् Bh. 2. 42,  39
 तथा हि ते शीलमुदारदर्शने तपस्विन मप्युपदशेतां गतं Ku. 5. 36. Ki. 11. 25
 Pt. 1. 169
 R. 10. 70. 
5 Beauty,  good form. 
Comp. 
खंडनं violation of morality or chastity
 Pt. 1. 
धारिन् m. an epithet of Śiva. 
वंचना violation of chastity
 ग्राप्तेयं शीलवंचना Mk. 1. 44. 
वृत्त a. wellbehaved,  virtuous. (
त्त) good or virtuous conduct,  good breeding. 
वृत्तिः f. virtue. 

Monier Williams Cologne

English

 शी॑ल n.
  (and m.
  g. अर्धर्चादि
 ifc.  f(आ). ) habit,  custom,  usage,  natural or acquired way of living or acting,  practice,  conduct,  disposition,  tendency,  character,  nature (often ifc.  =
  ‘habituated’ or ‘accustomed’ or ‘disposed’ or ‘addicted to’,  ‘practising’
 cf.
   गुण-,  दान-,  पुण्य-श्° &c.
  ),  VS.
  &c.
   &c.
   good disposition or character,  moral conduct,  integrity,  morality,  piety,  virtue,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 cf.
   IW.
   208

 (with Buddhists शील,  ‘moral conduct’,  is one of the 6 or 10 perfections or Pāramitās [q.v.] and is threefold,  viz. सम्भार,  कुशल-संग्राह,  सत्त्वार्थ-क्रिया,  Dharmas.
  106)

 a moral precept (with,  Buddh.
  there are 5 fundamental precepts or rules of moral conduct cf.
   पञ्च-शील),  MWB.
  126

 form,  shape,  beauty,  W.
 

 शी॑ल m.
  a large snake (in this sense prob. fr.
  √ 1. शी),  L.
 

 N.
  of a man,  Buddh.
 

 of a king,  Rājat.
 

Monier Williams 1872

English

 शील,  अम्,  n. (according to Uṇādi-s. IV. 38. fr. rt.
1. शी
 according to others fr. rt. 2. शिष्),  disposition, 
inclination,  character,  nature,  natural disposition, 
quality,  tendency,  custom,  habit,  usage,  (in all these
senses said to be also अस्,  m.)
 practice,  behaviour, 
conduct,  (said to be also अस्,  m.)
 good disposition
or character,  good nature,  amiability,  good conduct, 
moral practice,  piety
 virtue,  morality,  steadiness
form,  shape,  beauty
 (in all the preceding senses
often used at the end of adj. comps.,  e. g. दान-
शील,  अस्,  आ,  अम्,  disposed to give,  cf. अभिवादन-
श्°,  गुण-श्°,  मांस-श्°,  पुण्य-श्°,  मृगया-श्°, 
कु-श्°,  सु-श्°,  वि-श्°)
 (अस्),  m. a large snake,  (in this
sense fr. rt. 1. शी)
 (आ),  f.,  N. of the wife of the
Muni Kauṇḍinya
 [cf. Slav. sila,  ‘strength,  power.’]
—शील-ज्ञान-निधि,  इस्,  m. a treasury of virtue and
knowledge.
—शील-तट,  अस्,  आ,  अम्,  having virtue
for a bank or shore (said figuratively of a river).
—शील-तस्,  ind. according to character,  by natural
disposition
 in regard to the character.
—शील-ता,  f.
or शील-त्व,  अम्,  n. disposition,  inclination
 quality
conversancy,  practice.
—शील-धारिन्,  ई,  m. ‘virtue-
holder, ’ epithet of Śiva.
—शील-निधि,  इस्,  m. a
treasure of virtue.
—शील-पारमिता,  f. one of the
six perfections (with Buddhists).
—शील-भट्टारिका, 
f.,  N. of a female poet.
—शील-वत्,  आन्,  अती,  अत्, 
possessed of good qualities,  of a good or amiable
disposition,  well-conducted.
—शील-वृत्त,  अस्,  आ, 
अम्,  well-conducted,  moral,  steady,  uniformly,  well-
behaved.
—शील-वृत्ति,  इस्,  f. practice of virtue, 
good behaviour,  virtue.
—शील-सम्पन्न,  अस्,  आ, 
अम्,  endowed with good nature or conduct,  well-
disposed,  of proper conduct or disposition,  well-con-
ducted.
—शीलादित्य (°ल-आद्°),  अस्,  m.,  N. of a son
of Vikramāditya (= प्रताप-शील).

Macdonell

English

 शील śīla,  n.
  habit,  custom
 disposition,  🞄character
 behaviour
 good conduct or habits,  🞄noble character,  uprightness,  morality: very 🞄common —° a.
  habituated,  disposed,  prone,  or 🞄addicted to,  practising: -khaṇḍana,  n.
  violation 🞄of morality or honour
 -gupta,  pp. crafty 🞄by character,  cunning
 -taṭa,  a.
  having good 🞄conduct for its bank
 -tas,  ad. in regard to 🞄character,  in conduct
 -tā,  f.
  nobility,  virtuousness
 🞄-tyāga,  m.
  abandonment of morality 🞄or integrity
 -dhara,  a.
  honourable
 m.
  🞄N.
 -nidhi,  m.
  treasure of her virtue.

Benfey

English

 शील शील,  i. e.
 A. शिष् + ल (m.  and)
n.
 
 1. Nature,  quality. MBh. 1,  4054.
 2. Disposition,  inclination,  character, 
Pañc. i. d. 282
 a good character, 
Pañc. v. d. 2.
 3. Moral practice,  Man. 
2,  6.
 4. Good conduct,  Johns. Sel. 13, 
45.
 5. Virtue,  Bhartṛ. 2,  77.
 6. Beauty.
 B. शी + ल,  m.
  A large snake.
 -- Comp.
 
अ-,  adj.
  wicked,  Kir. 11,  25. अभि-
वादन-,  adj.
  one who habitually salutes, 
Man.  2,  121.
गुण-,  adj.
  virtuous,  Hit.
i. d. 182.
दान-,  adj.
  liberal,  Yājñ. 3, 
48.
दुस्-,  adj.
  wicked,  Rām.  3,  2,  23.
दुःख-,  adj.
  austere,  MBh. 4,  277.
धर्म-,  adj.
  just,  virtuous,  Indr. 1, 
22.
पुण्य-,  adj.
  virtuous,  MBh. 5, 
6011.
मांस-,  adj.
  fleshy.
मृगया-, 
adj.
  attached to hunting.
यज्ञ-,  adj.
 
sbst. a sacrificer,  Man.  11,  20.
वि-,  adj.
 
not observing approved usages,  Man.  5, 
154.
विषम-,  adj.
  uneven,  difficult.
शान्ति-,  m.
  a proper name,  Lass. 2,  4.
साधु-,  adj.
  virtuous.
सु-, 
 I. adj.
  1.
well disposed,  of good disposition.  2.
well made,  Pañc. ii. d. 74.
 II. f.
  ला,  the
wife of Yama.
स्नान-,  adj.
  bathing, 
observing ablations,  Hit. 18,  7,  M.M.

Apte Hindi

Hindi

शीलः
पुं*
  - शील् + अच्
अजगर

शीलम्
नपुं*
   - -
"स्वभाव,  प्रकृति,  चरित्र,  प्रवृत्ति,  रुचि,  आदत"

शीलम्
नपुं*
   - -
"आचरण,  व्यवहार"

शीलम्
नपुं*
   - -
"अच्छा स्वभाव,  अच्छी प्रकृति"

शीलम्
नपुं*
   - -
"सद्गुण,  नैतिकता,  सदाचरण,  सज्जीवन,  शुचिता,  ईमानदारी"

शीलम्
नपुं*
   - -
"सौन्दर्य,  सुन्दर रूप"

L R Vaidya

English

 SIla {% (I) m. %} A large serpent.

 SIla {% (II) n. %} 1. Character,  disposition,  tendency,  inclination,  पात्रे निधायार्घ्यमनर्घशीलः R.v.2,  मधुरिपुरहमिति भावनशीला Git.G.vi.
 (hence in compounds,  शील means ‘habituated to,  prone to,  apt, ’ e.g. दुःखशील,  दयाशील)
 2. conduct,  behaviour
 3. good conduct,  amiability,  प्राप्तेयं शीलवंचना Mrich.i.
 4. virtue,  morality,  right conduct,  कोऽपवादः स्तुतिपदे यदशीलेषु चंचलाः । साधुवृत्तानपि क्षुद्रा विक्षिपंत्येव संपदः Kir.xi.25,  Bhartr.ii.39
 5. beauty,  form.

Bopp

Latin

 शील m. n. natura,  indoles. BH. 6. 16. SA. 6. 43. praesertim
bona indoles,  bona vitae ratio,  boni mores,  virtus. IN. 4.
7. BR. 2. 27. N. 12. 26. 16. 24. 19. 13. 19. SA. 2. 20. -- In
fine compp. BAH. studium,  voluntas,  libido
 e. c. मृगया-
शील venandi voluptatem,  venandi studium habens,  ve-
nationi deditus. SAK. 27. 8. infr. (Cf. slav. sila vis.)

Lanman

English

 śī́la,  n.
	—1. natural or acquired way of
being
 character,  23^20
 habit or habits, 
58^14
 in composition [1302] with that to
which one is inclined or accustomed,  21^4, 
60^18
	—2. (character,  i. e.,  as in Eng.)
good character,  98^7.

Kridanta Forms

Sanskrit

शील (शी꣡ल꣡ उपधारणे - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् =  शीलनम्
अनीयर् =  शीलनीयः - शीलनीया
ण्वुल् =  शीलकः - शीलिका
तुमुँन् =  शीलयितुम्
तव्य =  शीलयितव्यः - शीलयितव्या
तृच् =  शीलयिता - शीलयित्री
क्त्वा =  शीलयित्वा
ल्यप् =  प्रशील्य
क्तवतुँ =  शीलितवान् - शीलितवती
क्त =  शीलितः - शीलिता
शतृँ =  शीलयन् - शीलयन्ती
शानच् =  शीलयमानः - शीलयमाना

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  शील्
मूलधातुः:
   शील
धात्वर्थः:
  समाधौ
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  शीलति

धातुः:
  शील्
मूलधातुः:
   शील
धात्वर्थः:
  उपधारणे
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  परिशीलयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
  प्रायेण परि-पूर्वः

धातुप्रदीपः

Sanskrit

शीलँ शील  समाधौ 
- शीलति । शीलम् । शीले भवा वृत्तिः शैली । शील उपधारणे चुरादौ  शीलयति ।। 523 ।।

शील  उपधारणे 
- शीलयति  शीलितः  सशीलः  मांसशीला  323

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khrims
१) निग्रह २) न्याय ३) शासन ४) शास्त्र ५) शिक्षा ६) शील ७)

ngang tshul
१) जिष्णु २) शील

ngo bo
१) पौर २) भाव ३) मौल ४) रूप ५) लक्षण ६) वस्तु ७) शील ८) स्वभाव ९) स्वरूप १०) स्वाभाव्य

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
चरित्रं चरिताचारौ चारित्रचरणे अपि ॥ ८४३ ॥
वृत्तं शीलं च सर्वैनोध्वंसिजप्येऽघमर्षणम् ।
-wordlist-
 
चरित्र (क्ली),  चरित (पुं),  आचार (पुं),  चारित्र (क्ली),  चरण (क्ली),  वृत्त (क्ली),  शील (पुंक्ली),  अघमर्षण (वा)

--source--
 
स्वाद्रूपं लक्षणं भावश्चात्मप्रकृतिरीतयः ।
सहजो रूपतत्त्वं च धर्मः सर्गो निसर्गवत् ॥ १३७६ ॥
शीलं सतत्त्वं संसिद्धिरवस्था तु दशा स्थितिः ।
-wordlist-
 
स्वरूप (क्ली),  स्वलक्षण (क्ली),  स्वभाव (पुं),  आत्मन् (पुं),  प्रकृति (स्त्री),  रीति (स्त्री),  सहज (पुं),  रूपतत्त्व (क्ली),  धर्म (पुंक्ली),  सर्ग (पुं),  निसर्ग (पुं),  शील (पुंक्ली),  सतत्त्व (क्ली),  संसिद्धि (स्त्री),  अवस्था (स्त्री),  दशा (स्त्री),  स्थिति (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

चरित्र
चरित्र,  चरित,  शील,  चारित्र
चरित्रं चरितं शीलं चारित्रं च समं स्मृतम् ॥ ३९६ ॥
verse 2.1.1.396
page 0046

अनूक
अनूक,  अन्वय,  शील
अनूकमन्वये शीले गोत्रं नाम्नि तथान्वये ।
verse 5.1.1.829
page 0095

नाममाला

Sanskrit

स्वभाव,  प्रकृति,  शील,  निसर्ग,  विश्वास,  निज
स्वभावः प्रकृतिः शीलं निसर्गो विश्वसो निजः ।
verse 0.1.1.185
page 0088

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 शील,  ञि समाधौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (म्वा०पर०-सक०-सेट् ।) ञि,  शीलितोऽस्ति ।समाधिः सेवानुभावनं प्रवृत्तिर्व्वा । यः शीलतिसदा धर्म्ममिति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥

 शील,  त् क अभ्यासे । अतिशायने । इति कवि-कल्पद्रुमः ॥
 (अदन्त चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।)अतिशायनं अतिशयकरणम् । तालव्यादि ।अशिशीलत् । उपधारणे इत्यन्ये । शीलयनीलनिचोलमिति जयदेवः । इति दुर्गादासः ॥

 शील,  क्ली,
   (शीलयतीति । शीलत क अति-शायन + अच् । यद्वा शोङ् स्वप्ने + “शीङो धुक्लक् वलञ,  वालनः ।” उणा० ४ । ३८ । इतिलक् । अर्द्धर्च्चादित्वात् पुलिङ्गमपि ।) स्वभावः ।सद्वृत्तम् । इत्यमरमेदिन्यौ ॥
 (यथा,  रामा-यणे । २ । ३९ । २४ ।“साध्वीनान्तुस्थितानान्तु शीले सत्य श्रुते स्थितेस्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते ॥
”)ब्रह्मण्यतादित्रयोदशविधधर्म्ममूलम् । रागद्वेष-वर्जनम् । यथा,  --“वेदोऽखिलो धर्म्ममूलं स्मृतिशीले च तद्-विदाम् ।आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव ॥
”इति मानवे २ अध्यायः ॥
 * ॥
शीलं ब्रह्मण्यतादिरूपम् । तदाह हारीतः ।ब्रह्मण्यता देवपितृभक्तता सौम्यता अपरोप-तापिता अनसूयता मृदुता अपारुव्यं मैत्रताप्रियवादित्वं कृतज्ञता शरण्यता कारुण्यंप्रशान्तिश्चेति त्रयोदशविधं शीलम् । गोविन्द-राजस्तु । शीलं रागद्वे षपरित्याग इत्याह ।इति तट्टीकायां कुक्कूकभट्टः ॥

 शीलः,  पुं,
   (शील अतिशायने + अच् ।) अज-गरसर्पः । इति शब्दरत्नावली ॥
 चरित्रम् ।इत्यमरटीकायां नयनानन्दः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 शील समाधौ भ्वा०
  पर०
  सक०
  सेट् । शीलति अशीलीत् ।“सरमीः परिशीलितुं मया” नैवधम् । ममाधिरत्रमेवा तत्र सक०
  प्रवृत्तिभेदो वा तत्र अक० ञीत् वर्त्त-मानेक्त ।

 शील अभ्यासे अतिशायने च अद० चु०
  उभ०
  सक०
  सेट् । शीलयति ते अशिशीलत् त ।

 शील न०
  शील--अच् । १ स्वभावे २ सद्वृत्ते मेदि० ३ चरित्रभेदे४ अजगरसर्पे पुंस्त्री० शब्द च० स्त्रियां ङीष् । सद्वृत्तशीलञ्चत्रयादशविधं हारीतोक्तं यथा “ब्रह्मण्यता १ देवपितृभ-क्तता २ सौम्यता ३ अपरोपतापिता ४ अनसूयता ५ मृदुता ६अपारुष्य ७ मैवता ८ पियवादिता ९ कृतज्ञता १० शरण्य-ता ११ कारुण्यता १२ शान्तिश्चेति १३ त्रयोदशविधं शीलम् ।४ रागद्वेषपरित्यागे मनुटी० गोविन्दराजः । ५ कौण्डि-न्यमुनिपत्न्यां स्त्री ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

शीलँ शील  समाधौ
- (अर्थविवरणम्) समाधिरैकाग्र्यम् 
परिशीलति   अनुशीशीलितः  शिलिकामि (321 वा0) इति णः- मांसशीलः  शैलूषो नटः,  बाहुलकात्  शिलूषापत्यमित्येके  चुरादौ (10264) शीलयति   513

शील  उपधारणे
- (अर्थविवरणम्) उपधारणमभ्यासः परिचय इत्येके
शीलयति,  अशिशीलत्  भ्वादौ शील समाधौ (1348)-शीलति,  अशीशिलत्  322

धातुवृत्तिः

Sanskrit

शीलँ शील (अर्थः)  समाधौ
(शीलतीत्यादि शीलम् ) इगुपधलक्षणः कः,  घञ् च शीले समाधाने भवा वृत्तिः (शौली अणि ङीप् शील उपधारणइति चुरादरौ शिल उञ्छइति हस्वोपधस्तुदादौ 517

शील  (अर्थः)  उपधारणे
(अर्थविवरणम्) उपधारणमभ्यासः
( शीलयति शीलितः ) "मतिबुद्धि'' इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् वर्तमाने क्तः समाधौ शीलतीति शपि 336

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“शील समाधौ”@} 2 ‘समाधौ श3लतीति स्यात् शीलयत्युपधारणे।।’ 4 इति देवः। 
 ‘समाधिः ऐकाग्र्यम्’ इति क्षीरस्वामी। 
 5 अनुशीलितः-शीलितः,  6 स्तुति- शीलः-स्तुतिशीला,  7 शैलूषः = नटः,  8 शीलम्-शौली। 
 इतराणि रूपाणि भौवादिक- कीलतिवत् 9 ज्ञेयानि। 
 10
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१७१९)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-५२३। अक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (शी?)
 04 =>
  (श्लो। १५४)
 05 =>
  [[८। ‘मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च’ (३-२-१८८) इति वर्तमाने क्तप्रत्ययः। तदुक्तं भाष्ये (३-२-१८८) ‘शीलितो रक्षितः क्षान्तः आक्रुष्टो जुष्ट इत्यपि’ इति। ‘भूते’ (३-२-८४) इत्यस्यापवादः।]]
 06 =>
  [[९। स्तुतिं शीलति,  इति स्तुतिशीलः। ‘शीलिकामि--’ (वा। ३-२-१) इत्यादिना कर्मण्युपपदे णप्रत्ययः। अणोऽपवादः। तेन स्त्रियां ङीपं बाधित्वा टाप् इति विशेषः। एवं मांसशीलः,  इत्यादयोऽपि बोध्याः।]]
 07 =>
  [[१०। बाहुलकात् ऊषञ्प्रत्यये साधुः। शौलूषः नटः।]]
 08 =>
  [[११। इगुपधलक्षणे कप्रत्यये,  घञि वा साधुः। घञ्यपि नोपधाया गुणः,  गुरूपधत्वादिति बोध्यम्। शीले भवा वृत्तिः शैली। भवार्थेऽणि ङीष्।]]
 09 =>
  (१९५)
 10 =>
  [पृष्ठम्१३०४+ २५]

1 {@“शील उपधारणे”@} 2 अदन्तः। 
 ‘समाधौ शीलतीति स्यात् शीलयत्युपधारणे।।’ 3 इति देवः। 
 उपधारणम् = अभ्यासः। 
 चौरादिककीटयतिवत् 4 रूपाणि बोध्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१७२०)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१८७९। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। १५४)
 04 =>
  (१९४)

Capeller

German

 शील n.
  Charakter (bes. im guten Sinne), 
Gewohnheit,  Wesen,  Natur,  guter
Wandel,  Ehrenhaftigkeit
 adj. —° ge-
geneigt,  gewohnt o. fähig zu. Abstr.
°ता f.
 , 
°त्व n.
 

Burnouf

French

 शील शील a. doué de
 versé dans,  habile. -- S. m.
  n.
 
naturel,  caractère,  disposition
		 bon naturel,  bonnes dispositions
		 Bd. vertu,  moralité.
		 Qqf.  beauté. -- S. m.
  grand serpent.
शीलन n.
  étude pratique des śāstras faite en vue de la
vertu.
शीलपारमिता f.
  Bd. la perfection de la moralité,  l'une
des 6 vertus cardinales.
शीलवत् a. doué d'un bon naturel
 moral,  vertueux.
शीलित a. (ou pp. de शील्) habile,  versé dans.

Stchoupak

French

 शील-
 nt. (m. ) habitude,  coutume,  façon de vivre ou d'agir 
disposition,  tendance,  caractère,  nature (ifc. habitué à,  disposé à, 
qui pratique,  qui se livre à) 
 bonne disposition,  bonne nature,  conduite
morale,  moralité,  piété,  vertu 
 -ता- f.
  -त्व- nt. moralité,  fait
d'avoir une habitude,  etc. 
 -तस् adv. d'après le caractère,  selon la
conduite 
 -वन्त्- a. qui a de bonnes dispositions ou un bon caractère,  qui
se conduit bien,  moral 
 -वती- f.
  n.
  d'une femme.
°खण्डन- nt. infraction à la morale ou à la vertu.
°गुप्त- a. fourbe,  rusé.
°ज्ञ- ag. qui connaît la vertu ou la morale.
°ज्ञान-निधि- m.
  trésor de vertu et de connaissance.
°तुल्य- a. semblable à la vertu.
°त्याग- m.
  abandon de la vertu,  perte de l'honneur.
°धर- a. vertueux,  honorable 
 m.
  n.
  d'un homme.
°निधि- m.
  trésor de vertu.
°भङ्ग- m.
  = °खण्डन-।
°भाज्- a. honorable.
°भ्रंश- m.
  perte de l'honneur.
°वञ्चना- f.
  déception au sujet du caractère de qq'un. 
°वर्जित- a. v. dépourvu de morale ou de vertu,  qui se conduit mal, 
immoral.
°विप्लव- °विलय- m.
  destruction ou perte de l'honneur.
°वृत्त- nt. sg. ou du. vertu et bonne conduite 
 वृत्त-धर- ag.
qui pratique la vertu et la bonne conduite 
 °वृत्त-विद्- qui les connaît.
°शालिन्- a. °संपन्न- a. v. de conduite honorable,  vertueux.
°हर- m.
  n.
  d'un homme.
शीलाढ्य- a. vertueux.
शीलोपसंपन्न- a. v. = °संपन्न-।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.